Illegale webshops voor middelen waarmee mensen willen afvallen, schieten als paddenstoelen uit de grond. De onderzoeksredactie van RTL Nieuws ontdekte er meer dan tweehonderd. Het merendeel is nog geen half jaar oud. Ze bieden zonder recept middelen aan, waarvan mensen volgens deskundigen ernstig ziek kunnen worden. Maar doordat de pakkans laag is, blijft de handel doorgaan.

Deskundigen en de apothekersbranche maken zich grote zorgen vanwege gezondheidsrisico's voor consumenten die de middelen op de zwarte markt kopen.
De pakkans is klein. Deskundigen pleiten daarom voor meer toezicht en handhaving door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).
Klikken, bestellen, betalen en klaar was Jessica*. Het aanschaffen van een middel waarmee ze snel kilo's hoopte af te vallen, was zo gepiept via een website. Die bood het illegaal aan: geen arts of apotheker kwam eraan te pas. "Omdat vrienden van mij het hadden, dacht ik: nou ja, weet je, prima. Het zal wel goed zitten." Ze kreeg een potje thuisgestuurd met instructies hoe ze het middel moest inspuiten.

RTL Nieuws vond meer dan tweehonderd websites waar zonder recept 'afslankmiddelen' worden aangeboden. Het lijkt booming business, want het aantal online nep-apotheken groeit hard. Of dat ook voor de verkoop het geval is, is onduidelijk. Van de 203 onderzochte sites is meer dan de helft nog geen jaar oud. Geen enkele aanbieder staat in het officiële register van erkende online apothekers of heeft een verplicht keurmerk.

Toch bieden ze zonder recept medicijnen aan. Dat is strafbaar. Het gaat onder meer om geneesmiddelen als tirzepatide en semaglutide, die specifiek bedoeld zijn voor mensen met diabetes. Het merendeel van de gevonden sites biedt ook retatrutide aan. Dat is een experimenteel geneesmiddel dat nog helemaal nergens is goedgekeurd.

Bezoekers van de websites worden soms flink voor de gek gehouden. Zo worden namen van echte apotheken en ziekenhuizen misbruikt en niet-bestaande adressen opgegeven. Ook worden soms eigen 'experts' opgevoerd, die niet lijken te bestaan. Ze zijn niet terug te vinden in het BIG-register voor gediplomeerde artsen en apothekers en hun foto's zijn zeer waarschijnlijk met AI gemaakt.

Experts maken zich grote zorgen over de aanwas van nieuwe nep-apotheken. "Dit zijn er gruwelijk veel. Het is een groot maatschappelijk probleem", reageert Marloes Dankers van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik. De beroepsvereniging van apothekers KNMP noemt het een 'ernstige ontwikkeling'.

Toxicoloog en ziekenhuisapotheker Corine Bethlehem van het Erasmus MC spreekt van 'piraterij'. "Dit is keiharde business en ik maak me grote zorgen om de gezondheid van mensen. Je kunt er gewoon heel erg ziek van worden. Er zijn al voorbeelden van mensen die overleden zijn, omdat er totaal iets anders in de potjes zat, bijvoorbeeld insuline."

Grote instanties, waaronder het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA), waarschuwen al langer voor de gevaren van het online bestellen van geneesmiddelen zonder recept.

Bij bijwerkingencentrum Lareb komen steeds vaker meldingen binnen van mogelijke bijwerkingen van waarschijnlijk op de zwarte markt gekochte 'afslankmiddelen'. Het meest gemeld zijn maag- en darmklachten en psychische klachten, maar ook ernstige bijwerkingen als acuut nierfalen en extreem hoge bloeddruk zijn genoemd. Of de klachten het gevolg zijn van het gebruik, is nog niet aangetoond.

Ook Jessica* kreeg klachten toen zij de door haar bestelde producten gebruikte. Ze kocht via online nep-apotheken op de zwarte markt retatrutide. Dat experimentele middel mag absoluut niet worden verkocht aan consumenten.

Jessica* kreeg potjes en spuiten retatrutide thuisgestuurd door een online nep-apotheek
Ze viel kilo's af, maar voelde zich helemaal niet prettig. "Het was heel raar, want ik keek in de spiegel en ik zag het lichaam dat ik wilde. Alleen in mijn hoofd matchte het niet. Ik was niet blij, niet gelukkig." Ze was boos, angstig en had maag- en darmklachten. "Ik was continu misselijk. Depressief werd ik. 's Nachts werd ik wakker. Zwetend en met paniekaanvallen."

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de naleving van de geneesmiddelenwet. Volgens die wet mag iemand zonder vereiste papieren geen geneesmiddelen aanbieden, verkopen of in voorraad hebben. Ook reclame maken is verboden. Toch worden tot op heden maar weinig online nep-apotheken aangepakt die middelen aanbieden om af te vallen.

Eind augustus legde de inspectie één verkoper een handelsverbod op. Andere aanbieders, waaronder mensen achter de tweehonderd sites die RTL Nieuws ontdekte, gaan vooralsnog vrijuit.

"De wet is duidelijk. Het is allemaal verboden. Maar zolang de pakkans laag is, blijven ze komen", stelt universitair hoofddocent gezondheidsrecht André den Exter van de Erasmus Universiteit. "Er is meer toezicht nodig op dit soort malafide praktijken, maar er is te weinig capaciteit."

Toxicoloog en ziekenhuisapotheker Corine Bethlehem pleit ook voor meer handhaving. "Die sites moeten uit de lucht. Waarschuwen van gebruikers is niet genoeg. Afvallen is iets wat heel gevoelig ligt. Dus mensen zijn heel geneigd om dit te gebruiken."

Eerder dit jaar schreef minister Hermans van Volksgezondheid, Welzijn en Sport al over een gebrek aan capaciteit en daardoor slagkracht bij de IGJ om dit soort praktijken aan te pakken. Meer capaciteit zou kunnen helpen, maar volgens Den Exter is het maar de vraag of dat wel haalbaar is. Want de IGJ moet van dezelfde minister flink bezuinigen. "We hebben die inspectie echt heel hard nodig. Zeker nu. Dus daar kunnen we al helemaal niet op bezuinigen."

De IGJ erkent in een reactie de problematiek en spreekt over 'levensgevaarlijke producten'. "Wij krijgen jaarlijks honderden meldingen en signalen over het aanbod van illegale medicijnen, waaronder afslankmedicatie." Het is volgens de inspectie niet zo dat aanbieders ongemoeid worden gelaten. Zo zegt de IGJ op dit moment onderzoek te doen naar tientallen websites die retatrutide aanbieden. Meer wil de toezichthouder daar niet over kwijt.

Ook op de door experts en de minister genoemde tekorten in capaciteit, wil de inspectie niet ingaan. Wel doen zij nog eens een oproep aan consumenten: "Hoe echt het er ook uitziet en welke claims er ook worden gedaan (zoals 'getest in laboratoria'): trap er niet in. Ga bij gezondheidsklachten naar je huisarts, haal medicijnen via een erkende apotheek."

Jessica* heeft ondertussen spijt van haar middelengebruik. Ze is niet de enige. RTL Nieuws had contact met meerdere gebruikers, die na klachten zijn gestopt met producten van de zwarte markt. Jessica begint er niet meer aan. "Ik weet nu dat mijn hormonen er helemaal van in de war raken. Ik durf het ook echt niet meer."