De explosief groeiende vraag naar beton leidt ertoe dat zand en grind sneller uit rivierbeddingen worden gewonnen dan de natuur kan aanvullen. Dat blijkt uit een studie gepubliceerd in Reviews of Geophysics. De vraag naar zand en grind is in twintig jaar tijd wereldwijd meer dan verdubbeld, met grote gevolgen voor de rivieren.

In 2024 werd wereldwijd 28 miljard ton zand en grind gebruikt om huizen en wegen mee te bouwen, meer dan een verdubbeling van de vraag ten opzichte van het jaar 2000. Meer dan 80 procent komt op het conto van Azië, waar de stedelijke ontwikkeling en de bijbehorende infrastructuur een moordend tempo heeft.

Het onderzoek was opgezet als meta-analyse van oudere onderzoeken naar zand- en grindwinning, met als doel de wereldwijde effecten van de betonhonger in kaart te brengen. Daarbij werd niet alleen naar de tonnages gekeken, maar ook naar effecten als ecologische verstoringen in wingebieden.

Daarbij liepen de onderzoekers al snel tegen problemen aan: veel van de winning van zand en grind in Afrika en Azië valt onder het kopje 'grotendeels ongerapporteerde lokale winning', waardoor niet gemakkelijk in kaart is te brengen hoe ingrijpend de winning voor een lokaal rivierensysteem is.

Toch is dat waar de onderzoekers zich zorgen over maken: waar er wel sprake is van voldoende documentatie, blijkt dat de rivieren schade ondervinden van de winning van grondstoffen. Zand en grind zijn van belang om rivierlopen stabiel te houden en vruchtbare elementen vast te houden (zaden en planten). Neem je een beetje zand weg, dan wordt dat op natuurlijke wijze door de rivier weer aangevuld, maar bij een te grote winning is dat niet het geval.

'In de meeste gedocumenteerde gevallen overtreft de jaarlijkse winning de aanvoer van bodemmateriaal vele malen', schrijven de onderzoekers, 'wat leidt tot erosie van rivierbeddingen, oeverinstorting, dalende grondwaterstanden, verslechtering van de waterkwaliteit en de opmars van zout water landinwaarts in kustgebieden.'

Deze fysieke effecten resulteren vervolgens in problemen voor zowel de natuur als voor mensen die van de rivieren leven: ook flora en fauna (visstand) veranderen, met effecten op lokale bewoners die de rivier gebruiken om in hun levensonderhoud te voorzien. Deze 'sociaal-ecologische' implicaties zijn van belang en zouden meer aandacht moeten krijgen 'om een duurzame zand- en grindwinning te ondersteunen'.