Geen placebo, maar een nocebo-effect: wie verwacht pijn, misselijkheid of andere klachten te krijgen, kan die ook daadwerkelijk sterker ervaren. Nieuw onderzoek laat zien hoe dat proces in het brein werkt. "We weten meer over hoe het ontstaat, maar het is niet makkelijk hoe je ermee moet dealen."

Van het placebo-effect heb je waarschijnlijk weleens gehoord: mensen nemen bijvoorbeeld een neppil en voelen zich beter. Maar het werkt dus ook andersom. Wie verwacht bepaalde klachten te krijgen, bijvoorbeeld omdat je arts waarschuwt voor bijwerkingen, kan die ook daadwerkelijk sterker ervaren.

Een opvallend voorbeeld van het nocebo-effect speelde zich af in België in 1999. Honderden scholieren werden ziek nadat ze Coca-Cola hadden gedronken. De frisdrank werd massaal teruggeroepen en onderzocht. Onderzoekers denken dat er bij het eerste incident mogelijk iets mis was met de cola, maar dat veel klachten daarna ontstonden doordat mensen verwachtten ziek te worden.

Ook bij mensen met een chronische ziekte kan het nocebo-effect een rol spelen. "Mensen die al veel mislukte behandelingen hebben gehad, verwachten soms dat een volgende behandeling ook niet gaat helpen", vertelt Aleksandrina Skvortsova, assistent-professor aan de Universiteit Leiden. "Het brein verwerkt die verwachting alsof er echt iets negatiefs gaat gebeuren. Daardoor ervaar je meer angst, en dat kan klachten versterken."

Skvortsova werkte mee aan nieuw onderzoek dat beter laat zien hoe dat proces in het brein verloopt. Daarvoor deden de wetenschappers proeven met muizen. Sommige dieren kregen een kleine operatie aan hun pootje in een specifieke kamer. Wanneer ze later terugkwamen in diezelfde ruimte, reageerden de muizen nerveuzer. Volgens de onderzoekers koppelden de dieren die omgeving aan de eerdere pijnervaring. Ook muizen die zagen hoe een andere muis pijn had, reageerden gevoeliger op pijn. Met behulp van speciale technieken ontdekten onderzoekers welke hersengebieden daar een belangrijke rol bij spelen.

Volgens Skvortsova denken veel mensen nog steeds dat placebo- en nocebo-effecten 'niet echt' zijn, maar slechts tussen de oren zitten. Ze vindt het ook dan belangrijk dat mensen weten dat dit proces echt in het brein te zien is. "Het doet iets met jouw breingebieden. Je geest en lichaam zijn niet verdeeld."

Meer onderzoek is nodig om te begrijpen hoe artsen en patiënten beter met het nocebo-effect kunnen omgaan. Volgens Skvortsova moeten zorgverleners zorgvuldig met patiënten in gesprek gaan. Ze erkent: "We weten meer over hoe het ontstaat, maar het is niet makkelijk hoe je ermee moet dealen."

Wel goed om te weten na het lezen van dit artikel: als je weet van het nocebo-effect, dan is de kans ook iets kleiner dat het je gaat ervaren.