De Centraal-Aziatische landen Tadzjikistan, Turkmenistan en Oezbekistan stellen duizenden gezondheidswerkers, studenten, leraren en andere ambtenaren te werk op katoenvelden omdat er te weinig personeel is. Scholen, ziekenhuizen en overheidsinstanties kampen nu op hun beurt met personeelstekorten tijdens het oogstseizoen, dat loopt van eind augustus tot november, aldus RFE/RL.

RFE/RL citeert een anonieme wijkverpleegkundige uit een landelijk Tadzjieks gezondheidscentrum die van de een op de andere dag gedwongen werd om een weeklang katoen te plukken in plaats van injecties uit te delen, bloeddruk te meten en huisbezoeken aan patiënten af te leggen. 'Vorige week hebben ik en enkele tientallen andere [publieke] werknemers een week in de katoenvelden doorgebracht', aldus de wijkverpleegkundige. 'We moesten opvouwbare bedden meenemen en sliepen in een geïmproviseerde slaapzaal vlak bij de velden. We werkten van 's ochtends vroeg tot zonsondergang, met slechts een korte pauze voor de lunch.'

Volgens de wijkverpleegkundige werden de kosten van maaltijden zoals ontbijt, lunch en avondeten afgetrokken van het loon dat ze ontvangen voor het plukken van katoen. 'Uiteindelijk krijgen we dus maar heel weinig geld. Het is zwaar werk. Met mijn 48 jaar ben ik hier te oud voor en ik heb rugpijn. Maar als ik niet ga, loop ik het risico mijn baan te verliezen.'

Katoen vormt de hoeksteen van veel Centraal-Aziatische plattelandseconomieën. Met een jaarlijkse oogst van 1,3 miljoen ton staat Oezbekistan in de top 10 van katoenproducenten wereldwijd, gevolgd door Turkmenistan met ongeveer 800.000 ton en Tadzjikistan met ongeveer 500.000 ton.

Tegenover RFE/RI beschuldigen werknemers en mensenrechtenorganisaties regionale autoriteiten ervan ambtenaren als dwangarbeiders in te zetten onder dreiging van ontslag uit hun normale baan, terwijl studenten worden bedreigd met disciplinaire maatregelen of verwijdering van school. Wie het zich kan veroorloven koopt een ambtenaar om of betaalt iemand die zijn of haar plaats op de katoenvelden inneemt. In Tadzjikistan en Turkmenistan zijn degenen die niet kunnen deelnemen, overigens verplicht op deze manier een vervanger in te huren.

Hoewel de autoriteiten volhouden dat deelname aan de katoenoogst geheel vrijwillig is, hebben de onderwijsautoriteiten in de Zuid-Tadzjiekse regio Khatlon scholen en hogescholen opgedragen om leraren en studenten 'in hun vrije tijd' naar de velden te sturen. Twee docenten van de Bokhtar State University in Khatlon verklaarden tegenover RFE/RL de opdracht te hebben gekregen om in het weekend katoen te plukken, op straffe van ontslag.

Oezbekistan, zelfde laken en pak
Ook in Oezbekistan zeggen leraren, verpleegkundigen en lokale ambtenaren in verschillende provincies dat ze onder druk zijn gezet om deel te nemen aan 'vrijwillige' katoenplukacties die door lokale autoriteiten zijn georganiseerd. 'Alle medewerkers van onze scholen - leraren, bewakers en administratief en technisch personeel - plukken katoen', aldus een leerkracht uit de zuidwestelijke regio Bukhara aan RFE/RL. 'We kregen de opdracht om te zeggen dat we uit vrije wil waren gekomen als iemand ernaar zou vragen', aldus de leraar, die uiteraard anoniem wenste te blijven.

De Oezbeekse president Shavkat Mirziyoev, die in 2016 aan de macht kwam, beloofde dwangarbeid en kinderarbeid in de katoensector van Oezbekistan uit te bannen. Dit nadat Oezbeeks katoen werd geboycot door westerse retailgroepen als H&M, Nike en Walmart vanwege het gebruik van kinderarbeid in de velden. In 2023 verklaarde Mirziyoev voor de Algemene Vergadering van de VN dat deze praktijk 'volledig was uitgebannen'. Dit jaar melden mensenrechtenorganisaties en lokale media echter een heropleving onder nieuwe labels zoals 'vrijwillige deelname'.

Op 26 september kondigde Mirziyoev een tien dagen durende 'noodcampagne' aan om vertragingen bij de oogst te voorkomen. Dit jaar heeft Oezbekistan op 875.000 hectare grond katoen geplant, met als doel om in 2025 3,7 miljoen ton ruwe katoen te produceren. Oezbekistan ligt nog steeds onder een internationaal vergrootglas dankzij die kinderarbeid, op 14 oktober meldde het ministerie van Werkgelegenheid meer dan 70 gevallen van overtredingen van de arbeidswetgeving te hebben vastgesteld. Het ministerie benadrukte dat 'alle vormen van dwangarbeid ten strengste verboden zijn'.

Het bizarre kluizenaarsstaatje Turkmenistan ondersteunt daarentegen openlijk de massale arbeidsmobilisatie. De Turkmeense regering heeft de campagne dan ook breed opgezet en stuurt niet alleen boeren en ambtenaren naar de plukvelden, maar ook soldaten, ex-gedetineerden en zelfs alimentatieontduikers. 'In tegenstelling tot voorgaande jaren wordt vele ambtenaren nu verteld dat ze gratis moeten werken. Ambtenaren rechtvaardigen dit door te zeggen: je ontvangt je salaris van de staat', aldus een anonieme inwoner van de westelijke provincie Balkan tegen RFE/RL.