Of een chimpansee fruit steelt van een soortgenoot hangt ervan af of de mensapen vrienden of vijanden van elkaar zijn, blijkt uit recent onderzoek van de University of Berkeley, gepubliceerd in het tijdschrift ‘Evolution and Human Behavior’. Biologen ontdekten dat chimpansees minder vaak stelen van hun vrienden, en dat de relatie tussen het slachtoffer en de dief van invloed is op de emotionele reacties van beide partijen.
Hoewel wetenschappers voorzichtig zijn om hechte relaties tussen chimpansees te omschrijven in termen van menselijke vriendschap omdat we hun cognitieve en emotionele complexiteit niet echt kunnen doorgronden, zijn steeds meer onderzoekers ervan overtuigd dat ook dieren vriendschappen kunnen aangaan.
Om die ogenschijnlijk hechte relaties in kaart te brengen, observeerde de onderzoekers 26 chimpansees in het chimpanseeopvangcentrum op het eiland Ngamba in Oeganda. Over een tijdspanne van zo'n achthonderd uur letten de onderzoekers op zaken als verzorgingspatronen, dagelijkse interacties en hoe vaak de dieren fysiek dicht bij elkaar waren.
Daarna richtte het team twee kamers in: in de ene stonden drie bakjes met stukjes ananas, die waren vastgemaakt aan een touw waaraan vanuit de andere kamer getrokken kon worden. De 'slachtoffer'-chimpansee bevond zich in de kamer met de ananas, terwijl de 'dief'-chimpansee in de andere kamer zat, waar hij of zij ervoor kon kiezen om de ananas te stelen door aan het touw te trekken. In 65 procent van de gevallen koos de dief ervoor om zijn slachtoffer te bestelen.
Van dat percentage stalen de chimpansees in 70 procent van de gevallen van niet-vrienden en in 61 procent van de gevallen van vrienden. Dat lijkt geen groot verschil, maar elke onderzochte chimpansee werd zowel in situaties met vrienden als in die met niet-vrienden geplaatst. Volgens de auteurs van de studie betekent dit dat het verschil significant is. Daarmee wordt de factor toeval uitgesloten. Wat het onderzoek als eerste aantoont, is dat chimpansees antisociaal gedrag bij vrienden kunnen weerstaan, aldus Oded Ritov, een van de onderzoekers.
Ritov en zijn collega's bestudeerden ook de reactie van de slachtoffers op de diefstal door hun gestamp, vuistgeklap en gekrijs te beoordelen. Slachtoffers waren aanvankelijk meer van streek wanneer vrienden van hen stalen, maar kalmeerden weer snel in vergelijking met wanneer niet-vrienden de ananas van hen stalen. Maar ook het gedrag van de dieven verandert al naargelang er van een vriend of een niet-vriend wordt gestolen.
Chimpansees die van niet-vrienden stalen, vertoonden gedurende een aanzienlijk langere periode negatieve emoties. En dat wijst er volgens de onderzoekers op dat zij de interactie als vijandiger beschouwen. 'Dit suggereert dat er bij chimpansees wellicht wederzijdse verwachtingen bestaan aan beide kanten van de vriendschap, waardoor het meer lijkt op de complexe vriendschappen die we bij mensen zien', aldus Ritov.
Eerder is al aangetoond dat bij primaten zogeheten relatiespecifieke intenties bestaan, zegt psycholoog Jan Engelmann van de Universiteit van Berkeley, een van de hoofdauteurs van de studie. Maar bij menselijke vriendschappen gaat het om sterkere verwachtingen, en niet alleen om speciale intenties. 'We verwachten meer van onze vrienden', aldus Engelmann. 'Deze bevindingen verdiepen ons begrip van de evolutionaire wortels van vriendschappen aanzienlijk. Dit soort sociale verwachtingen zouden weleens de basis kunnen vormen voor menselijke morele principes.'
Bovendien 'denken we dat deze verwachtingen wellicht de basisvormen zijn van de grootschaligere samenwerking die we bij mensen zien', aldus Ritov. 'De verwachtingen die chimpansees hebben ten aanzien van hun vrienden of naaste samenwerkingspartners zijn wellicht uitgegroeid tot meer algemene verwachtingen over hoe we met elkaar zouden moeten omgaan.'
'Samenwerkingsverbanden zijn belangrijk voor ons welzijn, onze gezondheid en ons voortbestaan. We beginnen steeds beter te begrijpen dat dit niet iets is wat alleen bij ons voorkomt, maar dat ook andere dieren vrienden hebben.' Volgens de onderzoekers vormen de bevindingen een aanvulling op eerdere aanwijzingen dat vriendschappen bij chimpansees gepaard gaan met gedragingen zoals hulp bieden, vertrouwen, troosten en het delen van voedsel.

